Voor zover geschiedkundigen na kunnen gaan, zijn er in de loop der eeuwen heel wat visies en controverses rondom borstvoeding geweest. Een reis door de tijd.

Minne- of moederborst

In 2008 werd de wereld kortstondig opgeschrikt door het nieuws over duizenden Chinese baby’s die doodziek waren geworden van vervuilde flesvoeding. Echter, In 2007 rapporteerde UNICEF de dood van anderhalf miljoen baby’s door het niet krijgen van borstvoeding. De kunst- of borstvoedingcontroverse houdt onze maatschappij al meer dan honderd jaar in zijn greep. Ooit echter lag de controverse ergens anders: voed je als moeder zelf of laat je het door een ander doen? Het ´moeder-of-min´-debat, uit de tijd voordat er kunstvoeding was. Voor het ontstaan van de landbouw kregen alle baby’s borstvoeding. Er was immers geen alternatief voorhanden.

Het oude Egypte

De oude Egyptenaren zagen al vroeg in dat moedermelk van levensbelang was. Het Egyptische idee van de ‘Heilige Melk’ was wijd verspreid in de Grieks-Romeinse maatschappij, waar graftombes versierd werden met standbeelden van goddelijke borstvoedende moeders als Demeter, Gaia en Hera.

Grieks-Romeinse tijdperk

De eerste christelijke beelden van de maagd Maria met Jezus aan de borst werden gevonden in de Romeinse catacomben. Wie geld en macht bezat kon een min inhuren, een beroep dat door Valerie Fildes ¹ als ´het tweede oudste ter wereld´ werd omschreven. De farao’s bijvoorbeeld deden een beroep op de min om hun kinderen te voeden. Er bestonden zelfs wetten over de rechten en plichten van de min. De oude Grieken beschikten over doulos, speciale slavinnen om hun kinderen te zogen. Er werden zelfs minnen ingehuurd om de kinderen van de slavinnen te voeden zodat die sneller weer vruchtbaar werden  en meer kleine slaafjes op de wereld konden zetten. In Plato’s totalitaire staat werd de trouw aan de staat bevorderd door alle kinderen groot te brengen in gemeenschapscrèches, weg van hun ouders, waar ze gezoogd werden door minnen. Ook in het oude Rome werden slavinnen door de rijken gebruikt als min.
Griekse en Romeinse auteurs zoals Aristoteles, Plinius, Cicero, Tacitus en Plutarchus veroordeelden het populaire gebruik van de min in rijke kringen. Ze vreesden dat deze gewoonte tot decadentie zou leiden en de familiebanden zou verzwakken. Het was de plicht van elke vrouw om haar eigen kinderen te zogen aangezien deze allereerste hechte familierelatie tussen moeder en kind het fundament was waarop later vaderlandsliefde en plichtsbesef moesten groeien. Een moeder die deze plicht verzuimde ondermijnde de stabiliteit van de maatschappij . Toch bleven vrouwen uit de betere kringen weigeren hun kinderen zelf te zogen aangezien het gebruik van een min als een statussymbool werd beschouwd.

Borstvoeding in de vroege Islam

Mohammed dankte zijn leven aan een min. In de Koran wordt het belang van borstvoeding tijdens de eerste twee levensjaren van het kind herhaaldelijk benadrukt. Net als in het oude Egypte werden minnen en hun echtgenoot door de vroege Islam beschouwd als de ´melkouders´ van het kind en de wetten van de Islam verboden melkverwanten en bloedverwanten met elkaar te trouwen. De ideeën van filosofen als Maimonides, die het belang van de borstvoeding fervent benadrukten, werden overgeleverd aan christelijk Europa.

Moeder Maria

Met de expansie van Noord-Italië, Frankrijk en Vlaanderen aan het begin van het tweede millennium werd de Mariacultus steeds dominanter, wat duidelijk naar voren komt in de aan haar opgedragen Gothische kathedralen zoals de Notre Dame in Parijs en Chartres. De Madonna was alom aanwezig in de beeldende kunst. Vanaf de late dertiende eeuw werd de borstvoedende Maria, “Maria lactans”, met één ontblote borst, steeds populairder.

De Europese adel

Ondanks de opmars van de Madonna, was lang niet iedereen overtuigd. De Europese adel gaf nog steeds de voorkeur aan de min. Vanaf de elfde eeuw overhandigden de meeste aristocraten hun pasgeborenen aan de min. Dat had  een geweldige toename van de vruchtbaarheid bij aristocratische vrouwen tot gevolg, omdat zij nu de geboortebeperkende voordelen van borstvoeding misten.
Vanaf de twaalfde eeuw moesten alle kinderen van de Franse koninklijke familie het zonder hun moeders’ borst stellen. Op die manier wilde men de geboorte van ruim voldoende erfgenamen garanderen, maar misschien wilde men de mannen ook weer toegang verschaffen tot de seksuele diensten van hun vrouw. Het was immers de algemene overtuiging dat seks tijdens de lactatie af te raden was en zelfs het kind kon schaden omdat het de moedermelk vervuilde. Zelfs de maîtresse van de koning gaf nooit borstvoeding, al te bezorgd over het negatieve effect dat dit zou hebben op haar charmes.
Humanisten als Francesco Barbaro en Erasmus bleven moeders aanmoedigen om hun baby’s te zogen en afbeeldingen van borstvoeding waren alom tegenwoordig in de enorme schilderijen van Tintoretto en Rubens.
Dankzij de opgang van de drukkunst en de toename van geletterde vrouwen, konden nu ook vrouwen zelf deelnemen aan het debat. In de vroege zeventiende eeuw publiceerde de dappere gravin van Lincoln een werk dat, tegen de gebruiken van haar sociale klasse in, alle vrouwen opriep om hun kinderen te zogen. Toch bleef de gewoonte om de borstvoeding over te laten aan een min aan populariteit winnen.

De Nederlanden

Geen enkel volk uit het pre-fotografietijdperk liet zulke gedetailleerde beschrijvingen na van hun dagelijkse leven als de Nederlanders. Het is in het zeventiende-eeuwse Holland met z’n burgerlijke waarden, dat we de oorsprong vinden van een nieuwe waarde. Een kind aan moeders’ borst in een kraakhelder interieur werd het toonbeeld van huiselijke intimiteit. In de zeventiende-eeuwse republiek der Nederlanden verscheen een nieuwe kracht ten tonele: die van de burgerlijke verantwoordelijkheid. In die nieuwe context werd de borstvoeding beschouwd als een enorme bijdrage aan het algemene welzijn van moeders’ huishouden en haar gemeenschap. De Nederlanders bleken trendsetters; het duurde nog een hele eeuw voor de rest van Europa deze nieuwe visie oppikte. Tijdens de verlichting van de achttiende eeuw zetten voorstanders van borstvoeding met verve de aanval in. Moeders die weigerden hun kinderen te zogen werden door velen veroordeeld. Benjamin Franklin stelde dat ‘there is no nurse like a mother’ (‘er is geen min zoals moeder zelf’). De moederborst of ‘mamma’ in het Latijn,  werd zo populair dat de grote taxonomist Carl Linnaeus besliste dat alle mensen vanaf nu als zoogdieren (mammalia) geclassificeerd moesten worden.

Rousseau

Halverwege de achttiende eeuw werd de bestaansreden van de min ernstig bedreigd toen borstvoeding geven ook vanuit medische hoek werd gepropageerd. Net zoals de AAP (American Academy of Pediatrics) vandaag adviseert, gingen er stemmen op dat kinderen tenminste een jaar borstvoeding moesten krijgen. In de tweede helft van de eeuw werd het bon ton bij moderne Franse dames om hun kinderen zelf te zogen. Dat was grotendeels te danken aan de invloed van filosoof Jean-Jacques Rousseau, een fervent voorstander van een natuurlijk soort ouderschap. Voor hem was de kern van het gezin de moeder met haar kind aan de borst, beschermd door een sterke vader.
Koningin Marie Antoinette gaf borstvoeding, tegen de uitdrukkelijke wens van haar dominante moeder, de Oostenrijkse keizerin Maria Theresia, in. Zo bracht de Franse koningin een einde aan de eeuwenlange traditie om alle koningskinderen aan een min te overhandigen.
Rousseau’s ideeën spraken ook leden van de gegoede middenklasse en de adel aan, maar arme werkende moeders in verstedelijkte regio’s als Parijs hadden weinig keuze en zagen zich verplicht hun kinderen door een min te laten voeden. Die minnen namen het helaas niet al te nauw met de zorg voor de kinderen die hen werden toevertrouwd en de sterftecijfers bij deze uitbestede baby’s lagen dan ook alarmerend hoog.

De Franse Revolutie

Een aantal jaren later slaagde een jonge generatie van Rousseau-volgelingen erin de Franse monarchie omver te gooien. De nieuwe machthebbers brachten nieuwe waarden met zich mee: een democratische regering, gelijkheid voor de wet en borstvoeding. Weigeren je kinderen borstvoeding te geven was een indicatie van de aristocratische, decadente normen en waarden die niet langer geaccepteerd werden.
In 1792, het jaar van de Franse Revolutie, publiceerde Mary Wollstonecraft haar ‘Vindication of the Rights of Women’. De tekst ligt aan de basis van het moderne feminisme en maakt korte metten met Rousseau’s neerbuigende houding tegenover vrouwen. Wat borstvoeding betreft was Wollstonecraft het wel met hem eens, maar om een andere reden: elke vrouw zou haar kinderen moeten zogen, niet omdat ze daar biologisch toe is voorbestemd, noch omdat het haar burgerplicht is, maar omdat ze dat recht heeft. Door borstvoeding te geven bevrijdt de vrouw zich van het mannelijke verwachtingspatroon van de vrouw als schoonheidsideaal en als lustobject.

De negentiende eeuw

Radicale politieke denkers sprongen de hele negentiende eeuw lin de bres voor borstvoeding. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd de strijd tussen de moederborst en de min beslecht door het verschijnen van een onverwachte derde: de technologie. Voor het eerst in de geschiedenis had de borst een concurrent: het tijdperk van de kunstvoeding en de zuigfles was aangebroken.
Initieel werd kunstvoeding uitgevonden om kinderen te redden die niet aan de borst gevoed konden worden, zoals vondelingen en wezen. Maar de wereldmarkt lonkte en de verleiding bleek groot. De uitvinding van de rubberen speen, de plastic fles en de poedermelk viel toevallig samen met een aanzienlijke groei van de zuivelproductie die zuivelproducenten dwong op zoek te gaan naar nieuwe afzetgebieden.

De twintigste eeuw

In 1905 verkocht het Zwitserse bedrijf Nestlé  hun koemelkpoeder wereldwijd. Tegen 1960 werden pasgeborenen in Amerikaanse en Britse ziekenhuizen massaal met Nestlé’s kunstvoeding gevoed en kregen kersverse moeders standaard lactatieremmers toegediend. Ook bleek de optie om je eigen kinderen niet te voeden niet langer voorbehouden aan de rijken en de machtigen der aarde. Nadat de geïndustrialiseerde wereld was veroverd, richtten de kunstvoedingfabrikanten hun pijlen op de armere werelddelen. Met fatale gevolgen: de combinatie van kunstvoeding en vervuild water doodde en doodt nog steeds honderdduizenden kinderen per jaar.

Netwerken

Bezorgd door de snelle neergang van de borstvoedingscijfers richtten zeven vrouwen uit  de Verenigde Staten in 1956 La Leche League op. Het kleine vrijwilligersnetwerk breidde zich uit tot een internationale organisatie van vrouwen die wereldwijd andere vrouwen die borstvoeding geven, steunen en informeren.
In 1979  werd er een internationaal netwerk opgericht: The International Baby Food Action Network (IBFAN), om te ageren tegen de onethische marketingpraktijken van kunstvoedingfabrikanten, Nestlé in het bijzonder. De WereldGezondheidsOrganisatie (WHO) en UNICEF toonden hun bezorgdheid en in 1981 stemde de World Health Assembly in met een gedragscode om de marketingstrategieën van de kunstvoedingsindustrie te controleren.

Scandinavië

Na 1945 bleven regeringen regelmatig hun bezorgdheid uiten, maar substantiële maatregelen om borstvoeding te promoten bleven uit. Alleen in Noorwegen en in mindere mate in Zweden heeft de drastische overheidsinmenging een wezenlijke impact gehad. In Noorwegen werd in de jaren zestig enorm veel kunstvoeding verkocht, maar dankzij doelgerichte overheidscampagnes kon men het tij keren. In 2003 gaf  80% van de Noorse moeders hun kinderen minstens een half jaar borstvoeding. Ter vergelijking: in de meeste andere Europese landen is dat 20-30%.

Opmerkelijk

De twintigste eeuw is in die zin uniek omdat moedermelk voor het eerst in de geschiedenis vervangen kon worden door een andere vorm van zuigelingenvoeding. Het is ook opmerkelijk dat vooral hoog opgeleide en welgestelde moeders hun kinderen het langst borstvoeding geven. De twintigste eeuw was de eeuw bij uitstek die van de vrouwenborst een soort ‘gebruiksvoorwerp’ maakte, overal inzetbaar, kant-en-klaar beschikbaar in pers, film en televisie voor allerhande doeleinden en om er allerlei goederen mee aan de man te brengen, of het nu auto’s zijn, reizen, of verzekeringen. Maar de zogende borst, de borst als fundamentele voedselbron voor onze kinderen, blijft vreemd genoeg controverse veroorzaken.

Vertaling en bewerking door Bieke Purnelle, LLL-leidster, van een tekst van Paul Doolan, Head of History at Zurich International School in Switzerland.

(1) Fildes, Valerie (1986). Breasts, bottles and babies. A history of Infant Feeding. Edinburgh : Edinburgh University Press