De meeste pasbevallen vrouwen krijgen te maken met stuwing. Sommigen zelfs ook in een later stadium. Maar wat is stuwing eigenlijk precies, waardoor wordt het veroorzaakt en wat kun je eraan doen?

Bouw van de borst

De borst bestaat uit verschillende onderdelen. In het klierweefsel wordt de melk gemaakt en getransporteerd. Bindweefsel ondersteunt de borst. Bloed voedt het borstweefsel en levert de voedingsstoffen die nodig zijn voor de aanmaak van moedermelk. Het lymfeweefsel zorgt ervoor dat de afvalstoffen worden opgeruimd. Zenuwen maken de borst gevoelig voor aanraken en zorgen ervoor dat door het zuigen van de baby hormonen vrijkomen die de toeschietreflex en melkproductie in gang zetten. Tot slot is er het vetweefsel dat bescherming biedt tegen letsel. De afmeting van een borst wordt voornamelijk bepaald door de hoeveelheid vetweefsel. De grootte van de borst heeft dus geen invloed op de mogelijkheid om melk te produceren en op de hoeveelheid melk die geproduceerd wordt. Tijdens de zwangerschap merken veel vrouwen dat hun borsten groter worden. Deze groei wordt veroorzaakt doordat onder invloed van de zwangerschapshormonen het klierweefsel vermeerdert. 

Fysiologische stuwing

Na de bevalling komt onder invloed van het hormoon prolactine de melkproductie op gang. Ook bij vrouwen die geen borstvoeding geven, zal dit proces optreden. In het klierweefsel van de borst ontstaat meer activiteit en daardoor stroomt er meer bloed en meer lymfevocht naar de borsten. Vrijwel iedere pasbevallen moeder ervaart de borsten als vol en stevig. De borsten kunnen warmer aanvoelen door de betere doorbloeding. Op de borsten is vaak een duidelijke tekening van de bloedvaten te zien. Ook kan de moeder lichte verhoging hebben. Wanneer de melkproductie daadwerkelijk op gang is gekomen, kan ook de in de borst opgeslagen melk voor een gestuwd gevoel zorgen. Dit hele proces noemen we fysiologische (normale) stuwing. Het is een volkomen normaal verschijnsel.

Normaal
Deze fysiologische stuwing verdwijnt meestal als de melkproductie stabiliseert. Op het moment dat de vraag naar melk bepaalt hoeveel melk er aangemaakt wordt, worden de bloedtoevoer en de lymfeactiviteit weer normaal. Doordat de baby regelmatig drinkt, verdwijnt ook de in de borst opgeslagen melk en daardoor dus ook de stuwing. 

Pathologische stuwing

Bij sommige vrouwen is de stuwing dermate ernstig dat er niet meer gesproken kan worden van normale fysiologische stuwing. Er zijn twee varianten pathologische stuwing: stuwing die veroorzaakt wordt door te weinig stimulatie en leging van de borst en stuwing die veroorzaakt wordt door te veel stimulatie en leging van de borst. Vaak is pathologische stuwing het gevolg van verkeerd borstvoedingsbeleid en -management. Hierbij spelen individuele factoren bij de moeder een belangrijke rol.

Symptomen

Ongeacht de oorzaak van de pathologische stuwing zijn de symptomen in eerste instantie hetzelfde. De borsten zijn zo gezwollen dat de huid strak gespannen staat. De tepel kan helemaal vlak of verzonken zijn. Soms is alleen de tepelhof sterk gezwollen. De huid kan sterk gekleurd zijn, zelfs glanzen en warm aanvoelen. De geringste aanraking of beweging kan pijn doen.

Overstimulatie

Wanneer de pathologische stuwing het gevolg is van overstimulatie en deze niet wordt behandeld, kan dit bij de moeder tot een blijvend onprettig gevoel en zelfs pijn leiden. Deze stuwing kan veroorzaakt worden door de baby heel vaak aan te leggen in combinatie met het veelvuldig wisselen van borst. De gevolgen van overstimulatie zijn niet alleen voor de moeder, maar vaak ook voor de baby vervelend. Bij de baby kan de te grote aanvoer van melk en daarmee een te grote aanvoer van melksuiker leiden tot darmkrampjes, maar ook tot een verstoring van de opname van voedingsstoffen. De baby krijgt immers grote hoeveelheden vetarme melk binnen die wel vult, maar niet voedt. De melk verteert snel en samen met de darmkrampjes kan dit leiden tot onrust bij de baby. Deze onrust kan geïnterpreteerd worden als honger, waardoor de baby opnieuw de borst krijgt aangeboden. Op deze manier zal het patroon zich herhalen en zullen de symptomen alleen maar verergeren. 

Voorkomen overstimulatie

Hoe is stuwing door overstimulatie te voorkomen: Het verdient aanbeveling de baby bij elke voeding de eerste borst aan te bieden totdat deze leeg is (de baby slikt niet of nauwelijks meer) of tot de baby zelf aangeeft genoeg te hebben gehad. Daarna kan dan de tweede borst aangeboden worden. Wanneer de baby goed is aangelegd en een goede drinktechniek heeft, zal hij dan zelf in staat zijn de hoeveelheid melk die hij nodig heeft te bepalen. Bij moeders met een overvloedige productie kan het nodig zijn om in bloktijden te voeden, dat wil zeggen een aantal uur achter elkaar dezelfde borst aan te bieden in plaats van telkens te wisselen van borst

Onvoldoende stimulatie

Wanneer de pathologische stuwing veroorzaakt wordt doordat de borst niet goed genoeg wordt leeggedronken, kan dat in eerste instantie leiden tot verstopte melkkanaaltjes en borstontsteking. Daarnaast is er nog een ander, misschien wel groter probleem. Wanneer er niet frequent gevoed wordt, raken de borsten tussen de voedingen overvol met melk. Dit is een signaal voor het lichaam dat er te veel melk geproduceerd wordt. Het overschot aan melk wordt weer opgenomen door het lichaam en de prolactinespiegel daalt. Uiteindelijk zal dit leiden tot een terugloop van de melkproductie en het klierweefsel zal krimpen (involueren). Wanneer het klierweefsel daadwerkelijk geïnvolueerd is, is het (opnieuw) op gang brengen van de melkproductie dikwijls niet eenvoudig. Begeleiding door een lactatiekundige is aan te bevelen. 

Vermijden
Stuwing door te weinig stimulatie – en de gevolgen daarvan – is in het algemeen gemakkelijk te vermijden. Door de baby zo snel mogelijk na de geboorte aan te leggen en daarna zo vaak hij wil, maar minimaal acht tot twaalf keer per etmaal, zal de stuwing grotendeels voorkomen kunnen worden. Naast de frequentie van het aanleggen zijn ook de kwaliteit van het aanleggen en de drinktechniek van de baby belangrijke factoren bij het voldoende leegdrinken van de borsten. 

Behandeling van stuwing

Koude toepassingen
Het gebruik van koude toepassingen bij stuwing is omstreden. Kou kan een rol spelen bij het verminderen van bloedstuwing en bij het verminderen van pijn. Aan kou kleven echter ook bezwaren. Door samentrekking van de weefsels, vaten en melkkanalen kan de doorstroomcapaciteit van de melkkanalen ernstig belemmerd worden. Meer melk zal in de borst achterblijven en daar de stuwing verergeren of een borstontsteking veroorzaken. Kou aan de tepel zou vaatkramp kunnen veroorzaken, waardoor de doorbloeding van de tepel belemmerd wordt en de functie vermindert. Indien warmte in verband met pijnstilling niet gewenst is, kan ook worden gekozen voor koele kompressen in plaats van koude. In plaats van het gebruik van kou op de gestuwde borst, is het ook mogelijk om een lichte druk op de tepelhof uit te oefenen. Hierdoor wordt overtollig lymfevocht terug de lymfevaten in geduwd. De tepel komt daardoor weer meer naar voren, zodat het voor de baby makkelijker wordt om aan te happen. 

Warme toepassingen
Warmte geeft in de meeste gevallen de beste resultaten. De melkkanalen reageren snel met verwijding op warmte, waardoor de melk vaak al spontaan begint te stromen. In mildere gevallen zal dit, gecombineerde met een zacht, masserend afkolven met de hand door de kraamvrouw zelf, voldoende zijn om het proces van de stuwing te keren. Het eenvoudigst gaat dit meestal onder de warme douche. Natte of droge warme kompressen werken echter ook goed. Vervolgens is het belangrijk om de baby goed en frequent aan te leggen. Hierbij geeft de baby aan of hij voldoende gedronken heeft aan een borst. In het geval van stuwing door overstimulatie is het belangrijk niet te vaak van borst te wisselen. 

Afkolven
Bij ernstige stuwing is het nodig de gestuwde borsten eenmalig volledig leeg te kolven. Het beste is hier een volautomatische elektrische kolf met dubbele afkolfset te gebruiken. Het is nodig te kolven tot er geen melk meer komt. De moeder moet goed aangeven of het kolven extra pijn veroorzaakt. De gestuwde en overbelaste weefsels zijn makkelijk te beschadigen. Begin het kolven altijd op de laagste stand en de kraamvrouw moet verder zelf de zuigkracht regelen. Daarna is het belangrijk om weer een goed borstvoedingsmanagement toe te passen (goed en frequent aanleggen, zie ook bij warme toepassingen). Indien nodig kan het leegkolven zo nu en dan herhaald worden, zo vaak als nodig is. Dit kan bijvoorbeeld een keer per dag of enkele keren per week zijn. Te vaak kolven moet echter voorkomen worden, omdat dit de productie juist nog meer zou stimuleren. 

Conclusie

Stuwing is een veel voorkomend probleem bij kraamvrouwen. Belangrijk is om te herkennen wat de oorzaak is: te veel of juist te weinig stimulatie.  Wanneer de oorzaak duidelijk is, kan - na het verhelpen van de stuwing - het borstvoedingsmanagement dusdanig worden aangepast dat moeder en baby van een plezierige borstvoedingsperiode kunnen genieten. 

Simone de Kok, LLL-leidster

Bron: Stuwing in het kraambed, Gonneke van Veldhuizen-Staas, lactatiekundige IBCLC